Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu

Nhà xuất bản Tổng hợp Tp.HCM xin trân trọng giới thiệu cùng Quý độc giả tập sách “Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu” vừa được tái bản lần thứ 3 của tác giả Maurice Durand, dịch và giới thiệu Nguyễn Thị Hiệp – Olivier Tessier, biên soạn: Philippe Papin; Marcus Durand, với sự hợp tác toàn diện từ Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) và tổ chức Vietnamica.

Sách với ngôn ngữ Pháp – Việt; nguyên bản Chữ Nôm và chữ Hán, có khoảng 473 bức tranh, dày 452 trang được sắp xếp theo các chủ đề chính: Dẫn nhập; Cuộc sống thường nhật và nhịp độ thiên nhiên; Tranh tôn giáo, tín ngưỡng; Tranh minh họa lịch sử; Tranh minh họa văn học Việt Nam; Tranh minh họa văn học Trung Quốc. Tranh dân gian Việt Nam ngày xưa vốn làm thủ công được bán lẻ ở cửa hàng hoặc bán dạo trên phố vào các dịp Lễ, Tết, các dịp lễ trọng đại hoặc dành cho nghi thức tôn giáo hay đơn giản chỉ là thú tiêu khiển trong gia đình. Các loại tranh biểu tượng cầu chúc năm mới chứa đầy ẩn ý được minh họa qua hoa, quả, động vật, đồ vật và con người. Bên cạnh đó là tranh chúc tụng thể hiện bằng câu chữ trực tiếp như: phú – quý – thọ – phúc – đức – nhân – nghĩa – lễ – trí – tín … được viết đơn giản trên giấy đỏ hoặc vẽ theo lối cách điệu. Tất cả mang hàm ý chúc tụng, cầu phúc dịp năm mới Tết đến.

Người đưa tranh tết xưa trở về cố hương

Qua ký ức tuổi thơ khi của một cậu bé mang tên Marcus Durand (con trai của Maurice Durand), Marcus vẫn nhớ như in khi nhìn thấy những bức tranh phủ kín tường như tranh gà trống rực rỡ, tranh gà mái, chân dung những vị thần và nhiều nhân vật huyền thoại trong một căn phòng tại nhà ở Hà Nội, nơi cha mình sưu tầm trưng bày. Marcus Durand kể: “Những hình ảnh về Việt Nam trong trí nhớ của tôi gắn liền với tranh Tết vui nhộn. Tôi không biết chính xác thời điểm cha tôi bắt đầu và kết việc này (sưu tầm tranh) là bao giờ, chỉ nhớ rằng nhiều lần tôi nhìn thấy cha mua tranh của những người bán dạo trên phố; những bức tranh bày bán trên vỉa hè hoặc ở những cửa hàng tranh trong khu phố cổ. Bức tranh mà tôi thích nhất là tranh lợn xanh vẽ trên nền trắng với cái bụng to ễnh treo trên tường. Bức tranh này gợi cho tôi nhớ về người bạn đồng hành tuổi thơ qua những trò chơi, về con heo thực thụ màu đen mà bà nội người Việt đã tặng tôi và nó đi theo tôi khắp mọi nơi. Tôi rất yêu con heo nhỏ này và vào thời điểm đó, tôi quả quyết rằng các nghệ nhân đã cố ý vẽ nó cho riêng tôi.”

Trong một lần đến thư viện nằm trên đại lộ Wilson (Paris), chàng thanh niên Marcus vô tình nhìn thấy hình ảnh những bức tranh dân gian quen thuộc của cha mình (Maurice Durand) được lưu trữ cẩn thận tại đây. Thật sự xúc động giống như là chúng ta đang chạm lại vào tuổi thơ của mình và chuyển động văn hóa của một dân tộc vậy. Với một tinh thần tiếp nối tình yêu mãnh liệt dành cho những bức tranh đang có số phận dang dở, Marcus nhanh chóng kết hợp với Giáo sư Philippe Papin trong việc tập hợp, tiến hành sao chụp toàn tất cả bộ sưu tập. “Tranh dân gian Việt Nam” lần đầu được xuất bản tại Pháp vào năm 1960 đã gây được tiếng vang lớn và nhận giải thưởng của Viện Hàn Lâm khắc và Văn Chương Pháp.

Lần đầu tiên, năm 2018, Tranh dân gian tại Việt Nam trở lại quê hương Việt Nam, xuất bản lần đầu phiên bản tiếng Việt – Pháp, giữ phần chữ Nôm, nhưng vẫn trung thành với tinh thần bản gốc đầu tiên của Maurice Durand. Công trình này được chính con trai tác giả là Marcus Durand cùng các chuyên gia Việt Nam học (GS. TS. Philippe Papin, PGS. TS. Pascal Bourdeaux) cùng một số cộng sự thân thiết sao chụp hình ảnh và biên soạn nội dung, phụ trách Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) ở TP. Hồ Chí Minh (PGS. TS. Olivier Tessier) cùng TS. Nguyễn Thị Hiệp giữ vai trò đồng dịch giả quan trọng trong tác phẩm này để đưa sách gần hơn đến công chúng Việt Nam.

Marcus Durand vui mừng và tự hào vì có thể tiếp nối nguyện vọng của cha mình để cung cấp cho độc giả Việt Nam bộ sưu tranh ở nơi mà chúng cần thuộc về. Marcus bày tỏ: “lòng thán phục, kính cẩn đối với các nghệ nhân khuyết danh của Việt Nam, những người đã nghĩ ra ý tưởng và thực hiện những bức tranh tuyệt vời. Chính họ đã làm rọi sáng tuổi thơ tôi và để lại cho Việt Nam một di sản văn hóa độc nhất vô nhị”.

Tranh dân gian có bốn dòng tranh chính: Tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), Tranh Hàng Trống  (Hà Nội, Tranh Kim Hoành (Hà Tây), tranh làng Sình (Huế). Qua quá trình nghiên cứu và dịch thuật tác phẩm, TS. Nguyễn Thị Hiệp bày tỏ hy vọng “Qua cuốn sách Tranh dân gian Việt Nam của Maurice Durand, cũng như kho tranh được lưu ở Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (Paris) sẽ phần nào giúp những người hay tổ chức tâm huyết khôi phục nghề truyền thống này ở Việt Nam. Sở dĩ tranh dân gian Việt Nam được tái bản nhiều lần là do nhu cầu tìm hiểu và sưu tầm của độc giả, tác phẩm khi in ấn tại Việt Nam được nâng cấp gần như toàn bộ in màu so với bản in trắng đen lần đầu 1960 cho đến năm 2011, Giáo sư Philippe Papin và ông Marcus Durand đã tiến hành biên soạn lại toàn bộ tác phẩm để hệ thống hóa giá trị của các dòng tranh dân gian theo dòng lịch sử”. Cơ duyên đến và sự hợp tác của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) cùng Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM cùng đã trình làng phiên bản nâng cấp Tranh dân gian Việt Nam lần đầu 2018 tại Việt Nam. Sách được tái bản vào các năm 2020, 2023 và hiện tại là đầu năm 2026.

Không chỉ là một sản phẩm hội họa, tranh dân gian giữ hồn mỹ thuật dân tộc Việt, “Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu” mở  ra con đường lưu truyền văn hóa, mỹ thuật truyền thống cho các nhà nghiên cứu về sau tiếp nối… Từ đó, giúp người xem am hiểu và giải các mật ngữ ẩn chứa trong tranh dân gian truyền thống từ tầng lớp bình dân cho đến các nhà nghiên cứu uyên bác. Năm 2019, Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam vinh danh “Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu” khẳng định giá trị tác phẩm này mang lại một lần nữa.

Rất mong nhận được hỗ trợ thông tin của Quý phóng viên Báo, Đài.