Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà
Nhà xuất bản Tổng hợp Tp.HCM xin trân trọng giới thiệu cùng Quý độc giả ấn phẩm “Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” của tác giả Huỳnh Thanh Bình.
Huỳnh Thanh Bình là tác giả với các bài viết và đầu sách chủ yếu nghiên cứu về văn hóa thế giới, mỹ thuật Phật giáo, mỹ thuật Việt Nam và văn hóa dân gian. Những quyển sách đã xuất bản có thể kể đến như Tranh kiếng Nam Bộ (2013, tái bản cuối 2025), Biểu tượng thần thoại về chư thiên và linh vật Phật giáo (2018, tái bản 2023), Tranh tường Khmer Nam Bộ (2020), Quy pháp đồ tượng Hindu và Phật giáo Ấn Độ (2021), Tranh dân gian Nam Bộ (2024).
Khởi điểm của nỗ lực say mê sưu tầm tranh kiếng của tác giả Huỳnh Thanh Bình bắt nguồn từ bài viết “Tranh kiếng (du họa)” của nhà sưu khảo cổ vật Lý Lược Tam trong sách “Văn hóa & nghệ thuật người Hoa Thành phố Hồ Chí Minh. Huỳnh Thanh Bình bắt đầu sưu tầm và nghiên cứu đề tài tranh kiếng, đến năm 2013, tập sách “Tranh kiếng Nam Bộ” lần đầu xuất bản, bước đầu ra mắt cho cuộc triển lãm tại chùa Phật học Xá Lợi, TP.HCM. Tập sách chỉ điểm qua những nét tiêu biểu của một số dòng tranh kiếng Chợ Lớn, Lái Thiêu, Mỹ Tho, Gò Công, Chợ Mới (An Giang), Khmer. Trong hơn 10 năm sau đó, tác giả lại tiếp tục đi sâu tìm hiểu thêm về các dòng tranh kiếng, tiếp đó là về các thể loại, kỹ thuật tạo tác tranh kiếng Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long cũng như so sánh, đối chiếu về đặc điểm nội dung và nghệ thuật của dòng tranh kiếng Khmer với các dòng tranh kiếng khác ở Nam Bộ. Lần này, sách “Tranh kiếng Nam bộ – Nghệ phẩm của mọi nhà” ra đời với phiên bản đầy đủ hơn nhằm cung cấp, bổ sung cho bạn đọc, những người yêu mến mỹ thuật dân gian của vùng đất phương Nam những thông tin dày dặn và chi tiết hơn về nguồn gốc, lịch sử không chỉ của tranh kiếng Nam Bộ mà còn phổ quát tranh kiếng của các nước trên thế giới.
Con đường đưa tranh kiếng nam bộ trở thành nghệ phẩm của mọi nhà
Tranh kiếng có mặt ở cung đình Huế từ thời Minh Mạng – Thiệu Trị. Song đó là các sản phẩm mỹ nghệ nhập khẩu và không phổ biến ngoài dân chúng. Mãi đầu thế kỷ XX, những di dân Quảng Đông đến lập nghiệp ở vùng Chợ Lớn bắt đầu mở các tiệm kiếng, buôn bán những loại kiếng tráng thủy để soi mặt, lộng khuôn hình, tủ, khung cửa chớp, cửa gió… và các loại tranh kiếng: những bức đại tự và các bức thư họa dùng trong việc khánh chúc tân gia, khai trương, mừng thọ… Tranh kiếng Nam Bộ ra đời từ đây. Đến những năm 1920, nghề vẽ tranh kiếng chuyển địa bàn về Lái Thiêu (Thủ Dầu Một). Sau đó, khoảng những năm 1940 – 1950, nghề làm tranh kiếng lan tỏa khắp Lục tỉnh Nam kỳ, trụ lại ở Mỹ Tho, Cai Lậy, Gò Công (Tiền Giang), Chợ Mới (An Giang), Chợ Trạm (Long An), Tây Ninh… và thâm nhập vào cộng đồng người Khmer tạo nên dòng tranh kiếng Khmer Nam Bộ ở Trà Vinh và Sóc Trăng…
Sách dày 280 trang gồm những bài viết chủ yếu về Khởi nguyên của tranh kiếng Nam Bộ; Các dòng tranh kiếng ở Nam Bộ; Kỹ pháp tạo hình tranh kiếng ở Nam Bộ; Nội dung của tranh kiếng ở Nam Bộ… Về các dòng tranh kiếng có Lái Thiêu – Mỹ Tho – Gò Công – Chợ Trạm – Chợ Mới (An Giang) – Tây Ninh – Khmer… và các loại tranh kiếng Nam Bộ có công năng chính như thờ tổ tiên, chân dung, tín ngưỡng dân gian, Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, chúc tụng, trang trí nội ngoại thất…
Đi cùng những đặc điểm của tranh kiếng Nam Bộ nói chung cũng như của các dòng tranh kiếng đã và đang có mặt trong đời sống văn hóa Nam Bộ cùng với các nghệ nhân và cơ sở tiêu biểu như: Huỳnh Vĩnh Huê, Lương Chí Bằng (dòng tranh kiếng Chợ Lớn); Trương Họa Sư cùng các con (dòng tranh kiếng Lái Thiêu); Trần Văn Đẩu cùng người con Hồ Văn Be, Nguyễn Văn Nhựt (dòng tranh kiếng Mỹ Tho, Tiền Giang); Phạm Văn Tranh, Phạm Thanh Tuấn (dòng tranh kiếng Gò Công, Tiền Giang); nhà vẽ Thanh Hòa, Nguyễn Văn Bé (dòng tranh kiếng Chợ Mới, An Giang); nhà vẽ Hoa Mai, nhà vẽ Hồng Hoa Mai, nhà vẽ Út Thế (ở Hòa Thành thuộc dòng tranh kiếng Tây Ninh); Trần Văn Nhanh (Chợ Trạm, Long An); Thạch Narinh Đết (dòng tranh kiếng Khmer Trà Vinh), Mã Thị Dương, Thạch Thị Phiên (dòng tranh kiếng Khmer Sóc Trăng)…;
Kỹ pháp tạo hình từ nguyên liệu, màu sắc, kiếng vẽ tranh, hậu tranh, khung tranh cho đến các công đoạn vẽ mẫu, vẽ nét trên kiếng, phơi khô, tô màu; riêng về nội dung của tranh kiếng Nam Bộ đã được tác giả đưa vào những nhóm chủ đề về tranh thờ, đó là tranh thờ tổ tiên, tranh thờ những đối tượng thờ tự của các tôn giáo, tín ngưỡng khác nhau: Phật giáo, Công giáo, Cao Đài; Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hòa Hảo ở An Giang và tín ngưỡng dân gian Việt – Hoa – Khmer khi cùng cộng cư trên vùng đất này; bên cạnh đó là tập hợp tranh chúc tụng nhân các dịp hiếu hỷ, khai trương tiệm quán…; tranh trang trí nội ngoại thất cho ngôi nhà, từ đường, đình miếu… cùng tranh kiếng xe mì, xe hủ tíu … Tất cả những nội dung nói trên đều được thể hiện đi cùng các hình ảnh minh họa cụ thể để tiện cho bạn đọc theo dõi và tra cứu.
Tất cả các dòng tranh kiếng Nam Bộ trong hơn một thế kỷ qua đã sản xuất ra một khối lượng lớn sản phẩm với sự đa dạng về kiểu thức. Bên cạnh loại tranh kiếng vẽ thủ công thuần bằng sơn màu đa sắc (thêm ngân nhũ và kim nhũ) hoặc kết hợp với kỹ thuật tráng thủy và đặc biệt độc đáo là loại tranh kiếng cẩn ốc xà cừ; còn có loại tranh vẽ nét, tô phông nền xanh/đỏ với chủ thể chính hoàn toàn thể hiện bằng sắc màu kim sa. Bên cạnh đó, là tranh dán mặt, dán đầu cắt từ ảnh chụp hay tranh in, người nghệ nhân chỉ vẽ phần thân hình, trang phục cũng như phông nền, cảnh sắc. Cũng có cơ sở vẽ tranh kiếng đã chuyển đổi từ cách vẽ thủ công sang kỹ thuật kéo lụa tiên tiến, thậm chí có cả loại in 3D lên trên kiếng. Đó đây tranh kiếng vẫn được bày bán nhộn nhịp trong các khu chợ, hiệu tiệm hay trên những chuyến xe, chuyến đò rong ruổi khắp Lục tỉnh Nam kỳ để đến và hiện diện trong các ngôi nhà nơi vùng đất phương Nam này.
Nói chung, sách “Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” là một công trình nghiên cứu khá kỹ lưỡng, cung cấp các thông tin thiết yếu về nhiều mặt của loại công nghệ phẩm này. Điểm đặc sắc của tranh kiếng Nam Bộ là tùy từng tọa độ, văn hóa, tín ngưỡng đều có những thay đổi về đề tài, nội dung. Do đó, tập hợp tranh kiếng Nam Bộ là một đại tập thành đặc biệt, phong phú và đa dạng.
